Учіться писав Кобзар або як освіта сприяла розвитку дітей Галичини

 Міста, де закладено професійні школи, зуміли створити свою технічну інтелігенцію – еліту, бачимо тепер ці міста із здобутками, котрих не отримали інші міста Галичини.

Броди, Львів, Самбір, Станіслав, Снятин, Тернопіль.

Державна політика має вирішальну роль для підвищення технічного рівня мешканців міст.

Українські родини, напевно через бідність, дуже мало дітей відправляли вчитися – в Бродах тільки католицькі і жидівські творили для своїх дітей ширші можливості.

Велику увагу надавали вивченню трьох іноземних мов: німецької – цією мовою вивчили, італійської і французької. Враховуючи, що мешканці володіли українською, польською а деколи й жидівською, то випускники виходили не тільки з знаннями фізики, хімії, рисунку … але й були поліглотами.  І це 1842–1873.

 Początki szkół realnych sięgają XVIII wieku. Placówki tego typu pojawiły się w rozwiniętych gospodarczo krajach Europy Zachodniej. Rozwój rękodzieła, handlu i przemysłu spowodował bowiem potrzebę zakładania szkół, w których młodzież przygotowująca się do wykonywania w przyszłości różnych zajęć zarobkowych mogłaby otrzymać stosowne wykształcenie.

Pierwsze zakłady w Austrii oświatowe tego typu założono dopiero na początku XIX wieku w Wiedniu, Brnie, Brodach i we Lwowie.

Geneza niższych szkół realnych w Austrii związana była z ogólnopaństwową ustawą oświatową dla szkół ludowych z 1805 roku. Po 1849 roku nazywa­no „miejskimi niższymi szkołami realnymi”.

Najstarsza niższa szkoła realna została powołana do życia w 1842 roku w Stanisławowie, a w 1846 roku – w Samborze. 1853 było 11 placówek tego typu,  Stryj. W Tarnopolu z 26 lipca 1858 roku. 1859 roku w Śniatyniu.

Dotychczas nauka trwała dwa lata, a lekcje prowadziło dwóch nauczycieli (jeden od przedmiotów gramatykalnych, drugi – od technicznych).

Brody – samodzielna państwowa męska

Lwów – niesamodzielna przy męskiej szkole głównej wzorcowej łacińskiej

Sambor – niesamodzielna przy męskiej szkole głównej obwodowej

Stanisławów – niesamodzielna przy męskiej szkole głównej obwodowej

Śniatyń – samodzielna miejska męska

Tarnopol – samodzielna państwowa męska

 

Posady nauczycieli w niższych szkołach realnych obsadzano w drodze egzami­nów konkursowych, do których przystępowali zgłaszający się kandydaci.

Zazwyczaj w niższych szkołach realnych działających przy szkołach głównych uczyli dwaj na­uczyciele. Jeden z nich odpowiadał za przedmioty gramatykalne, a drugi – za tech­niczne.

W Brodach pracowało 10 osób, języka francuskiego i włoskiego nauczało 2 nauczycieli pomoc­niczych. Pierwszy zespół pedagogiczny składał się z Polaków oraz Żydów.

W Brodach państwowy fundusz szkolny na pensje dla nich przekazywał dwie trzecie potrzebnych środków finansowych, zaś gmina żydowska – jedną trzecią.

Z 23 marca 1855 roku: „w przyszłości nie wolno nikogo przyjmować do pierwszej klasy gimnazjalnej, ani realnej niższej, czyli to na stałe odwiedzanie szkoły, czyli też tylko na ucznia prywatnego, kto się nie wykaże świadectwem zadowalającym z odbytego egzaminu IV klasy szkoły głównej”.

1852. W 11 placówkach naukę pobierało wtedy 909 chłopców. W Brodach corocznie edukowało się w po około 100 dzieci.

W szkołach kształcili się chłopcy różnych nacji i wyznań. Przykładowo w Bro­dach była to młodzież żydowska oraz katolicka. Struktura wyznaniowa wyglądała następująco: 42 żydów, 46 rzymskich katolików, 8 grekokatolików oraz 1 ewange­lik. W przypadku Śniatynia w pierwszym roku działalności placówki (w roku szkolnym 1868/1869) w klasie I nauki pobierało 37 uczniów: 19 Polaków, 7 Rusinów oraz 11 przedstawi­cieli innych nacji, a pod względem wyznania: 27 łacinników, 7 unitów, 1 ewangelik oraz 2 żydów.

Uczniowie za naukę płacili roczne czesne (didactrum, dydaktrum), potocznie na­zywane „groszem uczebnym”, które przekazywano do tak zwanego funduszu gro­sza szkolnego. Rocznie wnosili opłatę w kwocie 1 złoty reński i 36 koron.

Так як і в наші часи, учні здавали гроші на засоби навчання.

Od 1853 roku władze oświatowe na dzieci zapisujące się do klasy I nałożyły obowiązek uiszczenia wpisowego (w wysokości 1 złotego reńskiego), które przeznaczano na zakup po­trzebnych środków dydaktycznych.

Celem tych placówek było także przygotowanie merytoryczne i praktyczne uczniów do podjęcia pracy w różnych gałęziach lokalnego przemysłu i handlu, dlatego dobór przedmiotów nauczania uwzględniał obydwa te aspekty.

W pierwszym roku kształce­nia młodzież zdobywała wiedzę teoretyczną, a w kolejnym – praktyczną. Językiem wykładowym był niemiecki.

W 1853 roku w programach nauczania znajdowały się następujące przedmioty: religia, język niemiecki, język krajowy (polski), geografia, historia, hi­storia naturalna, fizyka, kaligrafia, rysunki.

W Brodach  w roku szkolnym 1853/1854. Najwięcej czasu w każdej klasie przeznaczano na zajęcia praktyczne z rysunków geometrycznych oraz rysunków odręcznych. Duży nacisk kładziono także na kształcenie językowe, nauczając młodzież 3 języków obcych: niemieckiego (jako wykładowego), włoskiego i francuskiego. Tygodniowy wymiar lekcji w każdej klasie wynosił 35 godzin.

Jedną z form nagra­dzania uczniów było zapisywanie ich nazwisk „na wieczną pamiątkę” do „Księgi honorowej szkoły” („Złotej księgi”, „Księgi pochwał”) prowadzonej przez dyrekcję szkoły.

W klasie II, oprócz wyżej wymienionych książek, korzystano z następujących podręczników: Adam Burg, Lehrbuch der Mechanik; Ordbeschre­ibung fremder Staaten II Theil; Sigmund Fischer, Naturgeschichte; Naturlehre für die Jugend, Anleitung zum Rechnen für die 1. und 2. Klassen der Unter-Realschulen im Kaiserthum Österreich.

W Brodach. Już w chwili otwarcia w 1853 roku dysponowała 99 aparatami do prowadzenia lekcji fizyki, wszystkimi najpotrzebniejszymi przedmiotami i sprzętami laboratoryjnymi do chemii oraz 2 glo­busami, atlasem i 10 wielkimi mapami ściennymi do geografii. Do nauczania histo­rii naturalnej służyło 300 sztuk minerałów, 100 sztuk petrefaktów, 80 sztuk innych minerałów, ząb słoniowy, 2 kości mamuta i różne tabele. Biblioteka zaopatrzona była w 114 tytułów książek w 223 tomach o tematyce związanej w wykładanymi przedmiotami90. Dwa lata później (w roku szkolnym 1855/1856) placówka posiadała bibliotekę składającą się z 381 tomów.

 

 NIŻSZE SZKOŁY REALNE W GALICJI W LATACH 1842–1873

 

 Roman Pelczar

Uniwersytet Rzeszowski